M&A (Mergers and Acquisitions) là thuật ngữ được sử dụng để chỉ các giao dịch mua bán, sáp nhập và một số hình thức tái cấu trúc doanh nghiệp nhằm chuyển giao quyền sở hữu, quyền kiểm soát hoặc toàn bộ một phần hoạt động kinh doanh từ một chủ thể sang chủ thể khác.
Tại Việt Nam, hoạt động M&A ngày càng phổ biến trong quá trình tái cấu trúc doanh nghiệp, mở rộng thị trường, thu hút vốn đầu tư và gia tăng năng lực cạnh tranh. Tuy nhiên, một giao dịch M&A không chỉ là việc các bên ký hợp đồng và chuyển tiền. Tùy thuộc vào cấu trúc giao dịch, ngành nghề kinh doanh, tỷ lệ sở hữu và quốc tịch của nhà đầu tư, các bên có thể phải đáp ứng nhiều điều kiện pháp lý và thực hiện thủ tục với cơ quan nhà nước có thẩm quyền.
Vì vậy, trước khi thực hiện M&A, bên mua và bên bán cần tiến hành thẩm định pháp lý để xác định quyền sở hữu, nghĩa vụ tài chính, tình trạng pháp lý của doanh nghiệp mục tiêu và các rủi ro có thể ảnh hưởng đến giao dịch.
1. Các hình thức M&A phổ biến theo pháp luật Việt Nam
Pháp luật Việt Nam công nhận các hình thức chính sau:
Sáp nhập doanh nghiệp: Một hoặc một số công ty (công ty bị sáp nhập) chuyển toàn bộ tài sản, quyền, nghĩa vụ và lợi ích hợp pháp sang một công ty khác (công ty nhận sáp nhập), đồng thời chấm dứt sự tồn tại của công ty bị sáp nhập (Điều 201 Luật Doanh nghiệp 2020).
Hợp nhất doanh nghiệp: Hai hoặc nhiều công ty hợp nhất thành một công ty mới, các công ty cũ chấm dứt tồn tại.
Chuyển nhượng phần vốn góp hoặc cổ phần: Thành viên hoặc cổ đông chuyển nhượng quyền sở hữu vốn cho bên mua, dẫn đến thay đổi cơ cấu sở hữu và có thể thay đổi quyền kiểm soát doanh nghiệp.
Mua tài sản: Bên mua nhận chuyển giao tài sản, dự án gắn với doanh nghiệp mục tiêu.
Đối với doanh nghiệp tư nhân, pháp luật chỉ cho phép bán toàn bộ doanh nghiệp sau khi chuyển đổi thành loại hình công ty có tư cách pháp nhân.
2. Điều kiện về chủ thể thực hiện M&A
Trước hết, bên mua và bên bán phải có tư cách pháp lý phù hợp để thực hiện giao dịch.
Đối với doanh nghiệp Việt Nam, chủ thể thực hiện giao dịch phải có thẩm quyền quyết định theo quy định của pháp luật và điều lệ doanh nghiệp.
Đối với công ty cổ phần, thẩm quyền quyết định việc chuyển nhượng cổ phần hoặc giao dịch có giá trị lớn có thể thuộc Hội đồng quản trị hoặc Đại hội đồng cổ đông tùy trường hợp và quy định tại Luật Doanh nghiệp, Điều lệ công ty.
Đối với công ty trách nhiệm hữu hạn, việc chuyển nhượng phần vốn góp phải tuân thủ các quy định về thành viên, quyền ưu tiên mua và thủ tục thay đổi thành viên theo pháp luật doanh nghiệp.
3. Điều kiện pháp lý chung
Các bên tham gia M&A phải đáp ứng các điều kiện cơ bản sau:
Thứ nhất, các bên phải có đầy đủ năng lực pháp lý. Tổ chức hoặc cá nhân tham gia giao dịch phải không thuộc trường hợp bị cấm thành lập, góp vốn hoặc mua cổ phần theo quy định tại Điều 17 Luật Doanh nghiệp 2020.
Thứ hai, giao dịch phải được cơ quan có thẩm quyền nội bộ của doanh nghiệp thông qua. Đối với công ty cổ phần, Đại hội đồng cổ đông phải thông qua theo tỷ lệ biểu quyết quy định tại Điều lệ công ty và Luật Doanh nghiệp 2020 (thường từ 65% hoặc cao hơn tùy nội dung). Đối với công ty trách nhiệm hữu hạn, Hội đồng thành viên hoặc chủ sở hữu công ty phải quyết định.
Thứ ba, giao dịch không được thuộc ngành, nghề cấm đầu tư kinh doanh hoặc phải đáp ứng đầy đủ điều kiện đối với ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện.
Thứ tư, các bên phải hoàn thành nghĩa vụ thuế, bảo hiểm xã hội và thông báo cho chủ nợ, người lao động theo quy định trước khi hoàn tất giao dịch.
4. Điều kiện đối với nhà đầu tư nước ngoài
Nhà đầu tư nước ngoài (bao gồm cá nhân có quốc tịch nước ngoài và tổ chức thành lập theo pháp luật nước ngoài) phải tuân thủ thêm các điều kiện về tiếp cận thị trường theo Luật Đầu tư 2020 và các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên (cam kết WTO, CPTPP, EVFTA…).
Nhà đầu tư nước ngoài bắt buộc phải thực hiện thủ tục đăng ký góp vốn, mua cổ phần, phần vốn góp (thường gọi là M&A Approval) tại cơ quan đăng ký đầu tư nếu thuộc một trong các trường hợp sau:
- Giao dịch làm tăng tỷ lệ sở hữu của nhà đầu tư nước ngoài tại tổ chức kinh tế kinh doanh ngành, nghề tiếp cận thị trường có điều kiện đối với nhà đầu tư nước ngoài.
- Giao dịch dẫn đến nhà đầu tư nước ngoài hoặc tổ chức kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài nắm giữ trên 50% vốn điều lệ của tổ chức kinh tế nhận vốn góp.
- Tổ chức kinh tế mục tiêu đang có quyền sử dụng đất tại khu vực ảnh hưởng đến quốc phòng, an ninh.
Ví dụ Công ty A (Việt Nam) hoạt động trong lĩnh vực logistics. Nhà đầu tư nước ngoài B muốn mua 60% cổ phần của Công ty A. Vì logistics thuộc ngành nghề tiếp cận thị trường có điều kiện và tỷ lệ sở hữu vượt 50%, Công ty B phải xin chấp thuận của Sở Kế hoạch và Đầu tư trước khi ký hợp đồng chuyển nhượng. Nếu không xin chấp thuận, giao dịch sẽ không được đăng ký thay đổi nội dung đăng ký doanh nghiệp.
5. Điều kiện về kiểm soát tập trung kinh tế
Theo Luật Cạnh tranh 2018, sáp nhập, hợp nhất, mua lại doanh nghiệp thuộc hoạt động tập trung kinh tế. Các bên phải thông báo trước cho Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia nếu đạt một trong các ngưỡng quy định tại Nghị định số 35/2020/NĐ-CP, bao gồm:
- Tổng tài sản hoặc tổng doanh thu trên thị trường Việt Nam của các bên tham gia đạt mức quy định (thường từ 3.000 tỷ đồng trở lên, tùy trường hợp).
- Giá trị giao dịch đạt ngưỡng quy định (thường từ 1.000 tỷ đồng trở lên).
- Thị phần kết hợp trên thị trường liên quan đạt từ 20% trở lên.
Giao dịch bị cấm nếu gây hoặc có khả năng gây tác động hạn chế cạnh tranh đáng kể trên thị trường Việt Nam (Điều 30 Luật Cạnh tranh 2018).
Ví dụ Hai công ty sản xuất sữa lớn tại Việt Nam có tổng doanh thu trên thị trường Việt Nam vượt ngưỡng thông báo. Nếu hai công ty này sáp nhập, họ phải gửi hồ sơ thông báo tập trung kinh tế. Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia sẽ đánh giá tác động đến thị trường. Nếu giao dịch tạo ra vị thế thống lĩnh gây hại cho cạnh tranh, cơ quan này có thể yêu cầu điều kiện kèm theo hoặc cấm thực hiện.
6. Một số lưu ý thực tiễn quan trọng
Các bên nên thực hiện thẩm định pháp lý trước khi ký kết hợp đồng để rà soát tình trạng pháp lý của doanh nghiệp mục tiêu, nợ phải trả, quyền sử dụng đất, giấy phép con và hạn chế chuyển nhượng theo Điều lệ. Hợp đồng M&A cần quy định rõ điều kiện tiên quyết, cam đoan bảo đảm và cơ chế bồi thường. Sau khi hoàn tất, doanh nghiệp phải đăng ký thay đổi nội dung đăng ký doanh nghiệp tại Cơ quan đăng ký kinh doanh.
Đối với công ty đại chúng, giao dịch còn chịu sự điều chỉnh của Luật Chứng khoán 2019 về chào mua công khai và công bố thông tin.
Điều kiện pháp lý khi thực hiện M&A doanh nghiệp tại Việt Nam yêu cầu các bên phải tuân thủ đồng thời quy định về tổ chức lại doanh nghiệp, điều kiện đầu tư đối với nhà đầu tư nước ngoài và kiểm soát tập trung kinh tế. Việc xác định chính xác căn cứ pháp lý còn hiệu lực và thực hiện đầy đủ thủ tục giúp giao dịch được công nhận hợp pháp, giảm thiểu rủi ro bị vô hiệu hoặc xử phạt. Doanh nghiệp và nhà đầu tư nên tham vấn chuyên gia pháp lý để phù hợp với đặc thù từng thương vụ và cập nhật các sửa đổi mới nhất của pháp luật.
*Lưu ý: Nội dung tư vấn trên đây chỉ mang tính tham khảo. Tùy từng thời điểm và đối tượng khác nhau mà nội dung tư vấn trên có thể sẽ không còn phù hợp do sự thay đổi của chính sách pháp luật. Mọi thắc mắc, góp ý xin vui lòng liên hệ về email: hi@clead.vn
Quý khách có bất kỳ vấn đề nào cần tư vấn, hãy đặt câu hỏi cho các luật sư để được tư vấn một cách nhanh chóng nhất!
📞 Cần hỗ trợ pháp lý? CLEAD luôn sẵn sàng đồng hành cùng bạn
Nếu bạn đang gặp vướng mắc pháp lý hoặc cần được tư vấn để yên tâm hơn trong hoạt động kinh doanh, đừng ngần ngại liên hệ với CLEAD – Trung Tâm Tư Vấn Pháp Luật trực thuộc Hiệp Hội Thương Mại Điện Tử Việt Nam (VECOM). Chúng tôi luôn ở đây để lắng nghe và hỗ trợ bạn một cách tận tâm, nhanh chóng và chính xác.
Liên hệ CLEAD qua các kênh chính thức:
- Hotline: 0877.111.247
- Văn phòng TP.HCM: Tầng 9, tòa nhà VNO, 124 Điện Biên Phủ, Phường Tân Định, TP.HCM
- Văn phòng Tây Nam Bộ: Đường huyện 53, Khu phố Mỹ Thuận, Phường Nhị Quý (Đối diện VKSND Khu vực 4), Tỉnh Đồng Tháp
- Văn phòng Đà Nẵng: Tầng 2, tòa nhà OCB, 79–81 Nguyễn Sinh Sắc, Phường Hòa Khánh, Thành phố Đà Nẵng
- Website: https://clead.vn/
- Fanpage: https://www.facebook.com/clead.hochiminh
- Zalo OA: https://zalo.me/815492860704951598
CLEAD – Pháp lý chuyên sâu, Giải pháp chuẩn mực.
