Trong bối cảnh nền kinh tế ngày càng hội nhập, hoạt động mua bán và sáp nhập doanh nghiệp (Mergers & Acquisitions – M&A) đã trở thành chiến lược quan trọng giúp doanh nghiệp mở rộng thị trường, tăng quy mô hoạt động, tiếp cận công nghệ, khách hàng và nguồn lực sẵn có. Thay vì mất nhiều thời gian xây dựng một doanh nghiệp từ đầu, nhiều nhà đầu tư lựa chọn thực hiện giao dịch M&A để nhanh chóng gia nhập thị trường hoặc tái cấu trúc hoạt động kinh doanh.
Tuy nhiên, giao dịch M&A thường có giá trị lớn và liên quan đến nhiều quyền, nghĩa vụ pháp lý của doanh nghiệp, cổ đông, người lao động, đối tác và cơ quan quản lý nhà nước. Do đó, các bên cần thực hiện đúng quy trình và tuân thủ đầy đủ các quy định của pháp luật để hạn chế tranh chấp và bảo đảm hiệu lực của giao dịch.
1. Khái niệm mua bán và sáp nhập doanh nghiệp theo pháp luật
M&A bao gồm hai nhóm hoạt động chính: sáp nhập (bao gồm hợp nhất và sáp nhập) và mua bán.
Hợp nhất doanh nghiệp được quy định tại khoản 1 Điều 200 Luật Doanh nghiệp 2020: “Hai hoặc nhiều công ty có thể hợp nhất thành một công ty mới bằng cách chuyển toàn bộ tài sản, quyền, nghĩa vụ và lợi ích hợp pháp sang công ty hợp nhất, đồng thời chấm dứt tồn tại của các công ty bị hợp nhất.” Công ty mới được thành lập, còn các công ty cũ chấm dứt tư cách pháp nhân.
Sáp nhập doanh nghiệp được quy định tại khoản 1 Điều 201 Luật Doanh nghiệp 2020: “Một hoặc một số công ty (công ty bị sáp nhập) có thể sáp nhập vào một công ty khác (công ty nhận sáp nhập) bằng cách chuyển toàn bộ tài sản, quyền, nghĩa vụ và lợi ích hợp pháp sang công ty nhận sáp nhập, đồng thời chấm dứt sự tồn tại của công ty bị sáp nhập.” Công ty nhận sáp nhập tiếp tục tồn tại và kế thừa toàn bộ quyền, nghĩa vụ của công ty bị sáp nhập.
Mua bán doanh nghiệp thường thực hiện thông qua việc mua lại phần vốn góp, cổ phần (theo các Điều 52, 53, 126, 127 Luật Doanh nghiệp 2020 hoặc mua tài sản của doanh nghiệp khác. Giao dịch này có thể dẫn đến việc thay đổi quyền kiểm soát doanh nghiệp mà không nhất thiết chấm dứt tư cách pháp nhân của bên bán.
Ví dụ: Công ty A và Công ty B muốn hợp nhất để tạo thành Công ty C mới. Sau khi hoàn tất thủ tục, Công ty A và B không còn tồn tại, mọi tài sản và nợ nần chuyển sang Công ty C. Ngược lại, nếu Công ty A sáp nhập vào Công ty B, thì chỉ Công ty A chấm dứt tồn tại, còn Công ty B vẫn hoạt động bình thường và kế thừa toàn bộ từ A. Trường hợp mua bán cổ phần: Nhà đầu tư X mua 60% cổ phần của Công ty Y từ các cổ đông hiện hữu thì X trở thành cổ đông kiểm soát mà Công ty Y vẫn giữ nguyên tư cách pháp nhân.
Trong thực tiễn, M&A có thể được thực hiện thông qua nhiều hình thức như:
- Mua toàn bộ doanh nghiệp;
- Mua một phần vốn góp hoặc cổ phần;
- Nhận chuyển nhượng quyền sở hữu doanh nghiệp;
- Sáp nhập doanh nghiệp;
- Hợp nhất doanh nghiệp;
- Mua tài sản gắn với hoạt động kinh doanh;
- Các hình thức tái cấu trúc khác theo quy định của pháp luật.
2. Các hình thức M&A phổ biến
- Hợp nhất và sáp nhập công ty
- Chuyển nhượng phần vốn góp, cổ phần
- Tập trung kinh tế (bao gồm sáp nhập, hợp nhất, mua lại doanh nghiệp dẫn đến kiểm soát).
- Giao dịch có yếu tố nước ngoài.
- Giao dịch công ty đại chúng hoặc chứng khoán.
Quy trình M&A theo pháp luật Việt Nam
Bước 1. Xác định mục tiêu và lựa chọn doanh nghiệp mục tiêu
Pháp luật không quy định cần bắt buộc làm bước này nhưng trong kinh doanh thì cần có mục đích và hướng đi cụ thể trước khi bắt đầu một chiến lược mới. Do đó nhà đầu tư cần đánh giá về: Tình hình tài chính; Cơ cấu cổ đông hoặc thành viên góp vốn; Tài sản; Quyền sở hữu trí tuệ; Hợp đồng đang thực hiện; Lao động; Giấy phép kinh doanh; Các nghĩa vụ thuế và nghĩa vụ tài chính khác.
Bước 2. Thẩm định pháp lý
Đây là bước quan trọng nhằm đánh giá toàn diện tình trạng pháp lý của doanh nghiệp mục tiêu. Các bên tự thỏa thuận thực hiện rà soát tình trạng pháp lý, tài chính, lao động, thuế, tài sản và rủi ro của doanh nghiệp mục tiêu. Đây là bước thực tiễn quan trọng để bảo vệ quyền lợi các bên, dù pháp luật không bắt buộc hình thức cụ thể. Thông thường, nội dung thẩm định bao gồm:
- Hồ sơ đăng ký doanh nghiệp;
- Điều lệ công ty;
- Cơ cấu sở hữu;
- Quyền sử dụng đất; Quyền sở hữu tài sản; Quyền sở hữu trí tuệ.
- Hợp đồng thương mại;
- Công nợ;
- Tranh chấp đang tồn tại;
- Nghĩa vụ thuế; Nghĩa vụ bảo hiểm xã hội;
- Giấy phép chuyên ngành;
Bước 3: Đàm phán và soạn thảo và ký kết hợp đồng
Các bên lập hợp đồng hợp nhất hoặc hợp đồng sáp nhập theo quy định tại Điều 200 và Điều 201 Luật Doanh nghiệp 2020. Hợp đồng phải có các nội dung chủ yếu như tên, địa chỉ các công ty tham gia; thủ tục và điều kiện thực hiện;Giá chuyển nhượng; phương án sử dụng lao động; thời hạn, thủ tục chuyển đổi tài sản,Phương thức thanh toán; phần vốn góp hoặc cổ phần;Cơ chế giải quyết tranh chấp; Cam kết và bảo đảm của các bên; Điều kiện hoàn tất giao dịch; thời hạn thực hiện. Đồng thời chuẩn bị dự thảo Điều lệ của công ty hợp nhất hoặc công ty nhận sáp nhập.
Thông thường, các bên sẽ ký kết hợp đồng chuyển nhượng cổ phần, hợp đồng chuyển nhượng phần vốn góp hoặc hợp đồng M&A tùy từng hình thức giao dịch.
Bước 4: Thông báo cho chủ nợ và người lao động
Công ty phải thông báo cho các chủ nợ biết về việc sáp nhập/hợp nhất trong thời hạn nhất định. Việc bảo đảm quyền lợi người lao động thực hiện theo Bộ luật Lao động.
Bước 5. Xin chấp thuận của cơ quan nhà nước (nếu thuộc trường hợp phải thực hiện)
Tùy từng giao dịch, doanh nghiệp có thể phải thực hiện các thủ tục khi:
- Đăng ký thay đổi nội dung đăng ký doanh nghiệp;
- Thực hiện thủ tục đầu tư đối với nhà đầu tư nước ngoài;
- Thông báo hoặc xin chấp thuận về tập trung kinh tế theo pháp luật cạnh tranh;
- Thực hiện thủ tục đối với ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện;
- Thực hiện các thủ tục chuyên ngành khác theo quy định.
Bước 6: Kiểm soát tập trung kinh tế (nếu thuộc diện)
Nếu giao dịch đạt ngưỡng thông báo theo Luật Cạnh tranh 2018, các bên phải nộp hồ sơ thông báo tập trung kinh tế cho Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia trước khi thực hiện. Cơ quan này xem xét và có thể yêu cầu điều kiện hoặc cấm nếu giao dịch gây hạn chế cạnh tranh đáng kể.
Bước 7: Thực hiện thủ tục đăng ký doanh nghiệp
- Đối với hợp nhất: Đăng ký thành lập công ty mới tại Cơ quan đăng ký kinh doanh (Sở Kế hoạch và Đầu tư hoặc Cơ quan đăng ký kinh doanh cấp tỉnh).
- Đối với sáp nhập: Công ty nhận sáp nhập đăng ký thay đổi nội dung đăng ký doanh nghiệp; công ty bị sáp nhập thực hiện thủ tục chấm dứt tồn tại. Hồ sơ thường gồm giấy đề nghị, hợp đồng sáp nhập/hợp nhất, quyết định/biên bản họp thông qua, Điều lệ mới, danh sách thành viên/cổ đông… Thời hạn giải quyết thường là 03 ngày làm việc kể từ ngày nhận hồ sơ hợp lệ theo Nghị định số 01/2021/NĐ-CP. Cơ quan đăng ký kinh doanh cập nhật trên Cơ sở dữ liệu quốc gia về đăng ký doanh nghiệp.
Bước 8. Hoàn tất giao dịch và chuyển giao
Sau khi đáp ứng đầy đủ các điều kiện, các bên tiến hành:
- Thanh toán giá chuyển nhượng;
- Chuyển giao cổ phần hoặc phần vốn góp;
- Chuyển giao hồ sơ pháp lý;
- Bàn giao tài sản;
- Thay đổi người đại diện theo pháp luật (nếu có);
- Cập nhật thông tin đăng ký doanh nghiệp.
- Thực hiện thủ tục tại cơ quan thuế (đóng mã số thuế của công ty bị sáp nhập/hợp nhất), cơ quan bảo hiểm xã hội, công an (con dấu nếu còn sử dụng), và các cơ quan quản lý chuyên ngành khác.
M&A là công cụ quan trọng giúp doanh nghiệp mở rộng hoạt động, tái cấu trúc và nâng cao năng lực cạnh tranh. Tuy nhiên, đây là giao dịch phức tạp, liên quan đến nhiều lĩnh vực pháp luật như doanh nghiệp, đầu tư, cạnh tranh, thuế và lao động. Việc tuân thủ đúng quy trình M&A, thực hiện thẩm định pháp lý kỹ lưỡng và hoàn thiện đầy đủ các thủ tục theo quy định sẽ giúp doanh nghiệp bảo đảm tính hợp pháp của giao dịch, hạn chế tranh chấp và tối ưu hiệu quả đầu tư.
*Lưu ý: Nội dung tư vấn trên đây chỉ mang tính tham khảo. Tùy từng thời điểm và đối tượng khác nhau mà nội dung tư vấn trên có thể sẽ không còn phù hợp do sự thay đổi của chính sách pháp luật. Mọi thắc mắc, góp ý xin vui lòng liên hệ về email: hi@clead.vn
Quý khách có bất kỳ vấn đề nào cần tư vấn, hãy đặt câu hỏi cho các luật sư để được tư vấn một cách nhanh chóng nhất!
📞 Cần hỗ trợ pháp lý? CLEAD luôn sẵn sàng đồng hành cùng bạn
Nếu bạn đang gặp vướng mắc pháp lý hoặc cần được tư vấn để yên tâm hơn trong hoạt động kinh doanh, đừng ngần ngại liên hệ với CLEAD – Trung Tâm Tư Vấn Pháp Luật trực thuộc Hiệp Hội Thương Mại Điện Tử Việt Nam (VECOM). Chúng tôi luôn ở đây để lắng nghe và hỗ trợ bạn một cách tận tâm, nhanh chóng và chính xác.
Liên hệ CLEAD qua các kênh chính thức:
- Hotline: 0877.111.247
- Văn phòng TP.HCM: Tầng 9, tòa nhà VNO, 124 Điện Biên Phủ, Phường Tân Định, TP.HCM
- Văn phòng Tây Nam Bộ: Đường huyện 53, Khu phố Mỹ Thuận, Phường Nhị Quý (Đối diện VKSND Khu vực 4), Tỉnh Đồng Tháp
- Văn phòng Đà Nẵng: Tầng 2, tòa nhà OCB, 79–81 Nguyễn Sinh Sắc, Phường Hòa Khánh, Thành phố Đà Nẵng
- Website: https://clead.vn/
- Fanpage: https://www.facebook.com/clead.hochiminh
- Zalo OA: https://zalo.me/815492860704951598
CLEAD – Pháp lý chuyên sâu, Giải pháp chuẩn mực.
