Một trong những nguyên tắc cơ bản của pháp luật thừa kế là cá nhân có quyền lập di chúc để định đoạt tài sản của mình sau khi chết. Tuy nhiên, quyền định đoạt này không phải là quyền tuyệt đối. Để bảo đảm quyền lợi của một số chủ thể có quan hệ đặc biệt với người đã mất, pháp luật quy định chế định phần di sản bắt buộc.
Điều này có nghĩa là dù người lập di chúc không để lại tài sản cho một số người hoặc chỉ để lại phần tài sản rất nhỏ thì trong nhiều trường hợp, những người này vẫn được hưởng một phần di sản theo quy định của pháp luật.
Thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc là quyền được hưởng phần di sản mà pháp luật buộc người lập di chúc phải dành cho một số người thừa kế nhất định, mặc dù:
- Người lập di chúc không cho họ hưởng di sản;
- Người lập di chúc chỉ cho hưởng ít hơn mức luật định; hoặc
- Nội dung di chúc làm ảnh hưởng đến quyền lợi tối thiểu của họ.
Đối tượng được hưởng thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc
Theo khoản 1 Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015, những người sau đây được hưởng phần di sản bằng hai phần ba suất di sản mà họ được hưởng theo pháp luật nếu không có di chúc:
- Con chưa thành niên (dưới 18 tuổi) của người để lại di sản.
- Cha, mẹ, vợ, chồng, con đã thành niên nhưng không có khả năng lao động (con mất khả năng lao động do bệnh tật, khuyết tật...).
Những người này thuộc hàng thừa kế thứ nhất theo Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015. Họ được hưởng phần bắt buộc ngay cả khi di chúc không để lại tài sản cho họ hoặc để lại ít hơn mức quy định.
Lưu ý:
- Người thừa kế từ chối nhận di sản, bị truất quyền thừa kế hoặc không có quyền thừa kế theo quy định pháp luật sẽ không được hưởng thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc.
- Phần di sản thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc chỉ áp dụng khi người để lại di sản có lập di chúc. Nếu không có di chúc, di sản được chia theo pháp luật.
Cách tính phần di sản thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc
Việc xác định và tính toán phần di sản bắt buộc được thực hiện theo các bước sau:
- Xác định tổng giá trị di sản: Bao gồm toàn bộ tài sản riêng và phần tài sản chung của người để lại di sản (sau khi trừ nợ, nghĩa vụ tài sản và chi phí mai táng, quản lý di sản theo Điều 658 Bộ luật Dân sự).
- Xác định số người thừa kế theo pháp luật: Xác định những người thuộc hàng thừa kế thứ nhất (vợ/chồng, cha/mẹ, con) để tính suất di sản theo pháp luật.
- Tính suất di sản theo pháp luật: Di sản được chia đều cho các đồng thừa kế hàng thứ nhất (trừ trường hợp có thỏa thuận khác hoặc pháp luật quy định riêng).
- Tính phần bắt buộc: Mỗi người được hưởng phần bắt buộc bằng hai phần ba (2/3) suất di sản mà họ đáng lẽ được hưởng theo pháp luật.
Ví dụ minh họa chi tiết: Ông C để lại di sản trị giá 900 triệu đồng. Ông C có vợ, một con trai thành niên khỏe mạnh và một con gái 15 tuổi. Nếu không có di chúc, di sản được chia đều thành 3 suất (mỗi suất 300 triệu đồng).
- Con gái chưa thành niên được hưởng phần bắt buộc = 2/3 × 300 triệu = 200 triệu đồng.
- Vợ (giả sử không có khả năng lao động) cũng được hưởng 200 triệu đồng.
- Phần còn lại (500 triệu đồng) sẽ được chia theo nội dung di chúc.
Nếu di chúc của ông C không để lại gì cho con gái, con gái vẫn có quyền yêu cầu Tòa án tuyên bố phần di chúc vi phạm quyền lợi của mình và buộc phải trích ra 200 triệu đồng.
Thủ tục yêu cầu hưởng phần di sản thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc
- Người được hưởng (hoặc người đại diện hợp pháp) có quyền yêu cầu những người khác thực hiện nghĩa vụ trả phần di sản hoặc khởi kiện tại Tòa án nhân dân có thẩm quyền.
- Thời hiệu yêu cầu chia di sản là 30 năm đối với bất động sản và 10 năm đối với động sản kể từ thời điểm mở thừa kế (Điều 623 Bộ luật Dân sự 2015).
Có được lập di chúc để tước phần di sản thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc hay không?
Về nguyên tắc, người lập di chúc có quyền truất quyền hưởng di sản của người thừa kế.
Tuy nhiên, quyền này bị giới hạn bởi Điều 644 Bộ luật Dân sự năm 2015.
Do đó, nếu người thuộc diện hưởng phần di sản thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc không thuộc trường hợp bị tước quyền hưởng di sản theo Điều 621 Bộ luật Dân sự và không từ chối nhận di sản thì họ vẫn có quyền yêu cầu được hưởng phần di sản, mặc dù nội dung di chúc quy định khác.
Lưu ý:
- Phần di sản thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc được ưu tiên trích trước khi thực hiện di chúc.
- Di chúc có thể bị vô hiệu một phần nếu xâm phạm nghiêm trọng đến phần di sản thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc.
- Trong trường hợp di sản là nhà đất, người thừa kế cần thực hiện thêm thủ tục khai nhận di sản, công chứng và đăng ký biến động theo Luật Đất đai 2024 sau khi xác định phần di sản.
*Lưu ý: Nội dung tư vấn trên đây chỉ mang tính tham khảo. Tùy từng thời điểm và đối tượng khác nhau mà nội dung tư vấn trên có thể sẽ không còn phù hợp do sự thay đổi của chính sách pháp luật. Mọi thắc mắc, góp ý xin vui lòng liên hệ về email: hi@clead.vn
Quý khách có bất kỳ vấn đề nào cần tư vấn, hãy đặt câu hỏi cho các luật sư để được tư vấn một cách nhanh chóng nhất!
📞 Cần hỗ trợ pháp lý? CLEAD luôn sẵn sàng đồng hành cùng bạn
Nếu bạn đang gặp vướng mắc pháp lý hoặc cần được tư vấn để yên tâm hơn trong hoạt động kinh doanh, đừng ngần ngại liên hệ với CLEAD – Trung Tâm Tư Vấn Pháp Luật trực thuộc Hiệp Hội Thương Mại Điện Tử Việt Nam (VECOM). Chúng tôi luôn ở đây để lắng nghe và hỗ trợ bạn một cách tận tâm, nhanh chóng và chính xác.
Liên hệ CLEAD qua các kênh chính thức:
- Hotline: 0877.111.247
- Văn phòng TP.HCM: Tầng 9, tòa nhà VNO, 124 Điện Biên Phủ, Phường Tân Định, TP.HCM
- Văn phòng Tây Nam Bộ: Đường huyện 53, Khu phố Mỹ Thuận, Phường Nhị Quý (Đối diện VKSND Khu vực 4), Tỉnh Đồng Tháp
- Văn phòng Đà Nẵng: Tầng 2, tòa nhà OCB, 79–81 Nguyễn Sinh Sắc, Phường Hòa Khánh, Thành phố Đà Nẵng
- Website: https://clead.vn/
- Fanpage: https://www.facebook.com/clead.hochiminh
- Zalo OA: https://zalo.me/815492860704951598
CLEAD – Pháp lý chuyên sâu, Giải pháp chuẩn mực.
