Thừa kế là việc chuyển giao tài sản của người chết cho người còn sống. Pháp luật Việt Nam ghi nhận hai hình thức thừa kế chính: thừa kế theo di chúc và thừa kế theo pháp luật. Việc xác định hình thức nào được áp dụng có ý nghĩa quyết định đối với người được hưởng di sản, tỷ lệ phân chia và thủ tục thực hiện.
1. Khái niệm
Thừa kế theo di chúc là hình thức thừa kế dựa trên sự thể hiện ý chí của cá nhân nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết (Điều 624 Bộ luật Dân sự 2015). Người lập di chúc có quyền chỉ định người thừa kế, phân định phần di sản, truất quyền hưởng di sản của người thừa kế và dành một phần di sản để thờ cúng hoặc di tặng.
Thừa kế theo pháp luật là hình thức thừa kế theo hàng thừa kế, điều kiện và trình tự do pháp luật quy định (Điều 649 Bộ luật Dân sự 2015). Hình thức này được áp dụng khi không có di chúc hợp pháp hoặc khi di chúc không định đoạt hết di sản.
2. Căn cứ áp dụng
Thừa kế theo di chúc được áp dụng khi người để lại di sản đã lập di chúc hợp pháp và di chúc còn hiệu lực tại thời điểm mở thừa kế.
Thừa kế theo pháp luật được áp dụng trong các trường hợp quy định tại Điều 650 Bộ luật Dân sự 2015, bao gồm:Không có di chúc;
- Di chúc không hợp pháp;
- Những người thừa kế theo di chúc chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc; cơ quan, tổ chức được hưởng di sản theo di chúc không còn tồn tại vào thời điểm mở thừa kế;
- Những người được chỉ định làm người thừa kế theo di chúc không có quyền hưởng di sản hoặc từ chối nhận di sản;
- Phần di sản không được định đoạt trong di chúc hoặc phần di sản liên quan đến nội dung di chúc không có hiệu lực.
3. Người được hưởng di sản
Đối với thừa kế theo di chúc, người được hưởng di sản là cá nhân hoặc tổ chức được người lập di chúc chỉ định trong nội dung di chúc, với điều kiện người đó còn sống (hoặc tổ chức còn tồn tại) vào thời điểm mở thừa kế.
Ngoài ra, Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015 quy định về người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc. Những người sau đây vẫn được hưởng phần di sản bằng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật (nếu di sản được chia theo pháp luật), trong trường hợp họ không được người lập di chúc cho hưởng hoặc chỉ được hưởng phần ít hơn hai phần ba suất đó:
- Con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng;
- Con thành niên mà không có khả năng lao động.
Ví dụ thừa kế theo di chúc:
Ông A lập di chúc hợp pháp, chỉ định toàn bộ căn nhà mang tên ông cho con trai cả là anh B. Ông A còn vợ là bà C và con gái là chị D (đã thành niên, có khả năng lao động). Khi ông A chết, anh B được hưởng căn nhà theo di chúc. Tuy nhiên, bà C thuộc đối tượng quy định tại Điều 644 nên vẫn được hưởng phần di sản bằng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật (nếu chia theo pháp luật).
Đối với thừa kế theo pháp luật, người được hưởng di sản được xác định theo ba hàng thừa kế tại Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015:
- Hàng thừa kế thứ nhất gồm: vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người chết;
- Hàng thừa kế thứ hai gồm: ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại, anh ruột, chị ruột, em ruột của người chết; cháu ruột của người chết mà người chết là ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại;
- Hàng thừa kế thứ ba gồm: cụ nội, cụ ngoại của người chết; bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột, dì ruột của người chết; cháu ruột của người chết mà người chết là bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột, dì ruột; chắt ruột của người chết mà người chết là cụ nội, cụ ngoại.
Những người thừa kế cùng hàng được hưởng phần di sản bằng nhau. Người ở hàng sau chỉ được hưởng khi không còn người nào ở hàng trước do đã chết, không có quyền hưởng, bị truất quyền hoặc từ chối nhận di sản. Ngoài ra, pháp luật còn ghi nhận thừa kế thế vị (Điều 652) và quan hệ thừa kế giữa con riêng với bố dượng, mẹ kế (Điều 654).
Ví dụ thừa kế theo pháp luật:
Ông E chết không để lại di chúc. Ông E có vợ là bà F, hai người con là anh G và chị H. Di sản của ông E sẽ được chia theo pháp luật cho những người thuộc hàng thừa kế thứ nhất. Bà F, anh G và chị H mỗi người được hưởng một phần bằng nhau.
Ví dụ thừa kế thế vị:
Ông I chết không để lại di chúc. Ông I có hai người con là anh K và chị L. Anh K chết trước ông I và để lại hai người con là cháu M và cháu N. Phần di sản mà anh K đáng lẽ được hưởng sẽ được chia đều cho cháu M và cháu N theo quy định về thừa kế thế vị.
4. Hình thức và hiệu lực
Di chúc phải đáp ứng điều kiện về hình thức và nội dung theo quy định tại các Điều 627 đến Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015. Di chúc có thể được lập bằng văn bản (không có người làm chứng, có người làm chứng, có công chứng hoặc chứng thực) hoặc bằng miệng trong trường hợp tính mạng bị đe dọa và không thể lập bằng văn bản. Di chúc có hiệu lực từ thời điểm mở thừa kế.
Đối với thừa kế theo pháp luật, các đồng thừa kế thực hiện việc phân chia di sản thông qua văn bản thỏa thuận phân chia di sản hoặc văn bản khai nhận di sản thừa kế (thường được công chứng). Trường hợp có tranh chấp, Tòa án sẽ giải quyết theo quy định của pháp luật tố tụng dân sự.
5. Kết luận
Thừa kế theo di chúc ưu tiên tôn trọng ý chí của người để lại di sản, trong khi thừa kế theo pháp luật bảo đảm sự công bằng dựa trên quan hệ huyết thống và nuôi dưỡng theo quy định của pháp luật. Việc lập di chúc hợp pháp giúp người để lại di sản chủ động định đoạt tài sản và hạn chế tranh chấp. Khi không có di chúc hoặc di chúc không hợp pháp, việc phân chia di sản sẽ tuân theo hàng thừa kế do pháp luật quy định. Người dân cần nắm rõ các quy định này để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình cũng như của người thân.
*Lưu ý: Nội dung tư vấn trên đây chỉ mang tính tham khảo. Tùy từng thời điểm và đối tượng khác nhau mà nội dung tư vấn trên có thể sẽ không còn phù hợp do sự thay đổi của chính sách pháp luật. Mọi thắc mắc, góp ý xin vui lòng liên hệ về email: hi@clead.vn
Quý khách có bất kỳ vấn đề nào cần tư vấn, hãy đặt câu hỏi cho các luật sư để được tư vấn một cách nhanh chóng nhất!
📞 Cần hỗ trợ pháp lý? CLEAD luôn sẵn sàng đồng hành cùng bạn
Nếu bạn đang gặp vướng mắc pháp lý hoặc cần được tư vấn để yên tâm hơn trong hoạt động kinh doanh, đừng ngần ngại liên hệ với CLEAD – Trung Tâm Tư Vấn Pháp Luật trực thuộc Hiệp Hội Thương Mại Điện Tử Việt Nam (VECOM). Chúng tôi luôn ở đây để lắng nghe và hỗ trợ bạn một cách tận tâm, nhanh chóng và chính xác.
Liên hệ CLEAD qua các kênh chính thức:
- Hotline: 0798 468 479
- Văn phòng TP.HCM: Tầng 9, tòa nhà VNO, 124 Điện Biên Phủ, Phường Tân Định, TP.HCM
- Văn phòng Tây Nam Bộ: Đường huyện 53, Khu phố Mỹ Thuận, Phường Nhị Quý (Đối diện VKSND Khu vực 4), Tỉnh Đồng Tháp
- Văn phòng Đà Nẵng: Tầng 2, tòa nhà OCB, 79–81 Nguyễn Sinh Sắc, Phường Hòa Khánh, Thành phố Đà Nẵng
- Website: https://clead.vn/
- Fanpage: https://www.facebook.com/clead.hochiminh
- Zalo OA: https://zalo.me/815492860704951598
CLEAD – Pháp lý chuyên sâu, Giải pháp chuẩn mực.
