Di chúc là sự thể hiện ý chí của cá nhân nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết. Thông thường, chúng ta quen thuộc với di chúc bằng văn bản. Tuy nhiên, trong những tình huống khẩn cấp, pháp luật Việt Nam vẫn công nhận hình thức di chúc miệng.
Vậy làm sao để một bản di chúc bằng lời nói có đầy đủ giá trị pháp lý? Khi nào thì có di chúc nhưng tài sản vẫn phải chia theo pháp luật? Bài viết này sẽ giải đáp chi tiết theo quy định mới nhất của Bộ luật Dân sự.
1. Quy định pháp luật về di chúc miệng hợp pháp
Để tránh tình trạng tranh chấp hoặc giả mạo ý chí của người quá cố, Khoản 5 Điều 630 Bộ luật Dân sự quy định cực kỳ nghiêm ngặt về quy trình ghi nhận một bản di chúc miệng.
Để được coi là hợp pháp, di chúc miệng phải đáp ứng đủ điều kiện sau:
- Người lập di chúc miệng phải thể hiện ý chí cuối cùng của mình trước mặt ít nhất 02 người làm chứng. Tuy nhiên không phải ai cũng được làm chứng cho di chúc miệng, theo quy định của luật thì người thừa kế của người lập di chúc miệng, người có quyền, nghĩa vụ tài sản liên quan đến nội dung di chúc, người chưa thành niên hoặc người mất/hạn chế năng lực hành vi dân sự đều không được làm chứng cho di chúc miệng.
- Ngay sau khi người để lại di sản thể hiện ý chí, 02 người làm chứng phải ghi chép lại, cùng ký tên hoặc điểm chỉ vào văn bản ghi chép đó.
- Trong thời hạn 05 ngày làm việc, kể từ ngày người để lại di sản thể hiện ý chí miệng, văn bản ghi chép phải được công chứng viên hoặc cơ quan có thẩm quyền chứng thực xác nhận chữ ký hoặc điểm chỉ của người làm chứng.
Không phải cứ nói lại lời trăn trối lúc lâm chung thì đó mặc nhiên được coi là di chúc miệng hợp pháp. Để hình thức này được công nhận, người lập di chúc phải ở trong hoàn cảnh đặc biệt do luật định. Cụ thể, một người chỉ được lập di chúc miệng nếu:
- Tính mạng của họ đang bị cái chết đe dọa do bệnh tật hoặc các nguyên nhân khác.
- Họ không thể lập di chúc bằng văn bản (ví dụ: đang trong tình trạng nguy kịch, không thể viết hay ký tên).
Lưu ý rằng Sau 03 tháng kể từ ngày lập di chúc miệng, nếu người lập di chúc còn sống, minh mẫn, sáng suốt thì di chúc miệng đó mặc nhiên bị hủy bỏ.
2. Trường hợp có di chúc nhưng vẫn chia theo pháp luật
Một hiểu lầm rất phổ biến là: "Chỉ cần có di chúc thì tài sản sẽ chia hoàn toàn theo ý chí của người chết". Thực tế, có những trường hợp dù người quá cố để lại di chúc (cả di chúc bằng văn bản hay di chúc miệng), di sản vẫn phải chia theo pháp luật:
Di chúc không hợp pháp (toàn bộ hoặc một phần). Nếu di chúc miệng vi phạm các điều kiện tại Khoản 5 Điều 630 (ví dụ: công chứng muộn sau 7 ngày, người làm chứng là người thừa kế...), hoặc di chúc bằng văn bản bị vô hiệu, thì phần di sản liên quan đến nội dung vô hiệu đó sẽ được chia theo hàng thừa kế của pháp luật.
Người thừa kế theo di chúc chết trước hoặc chết cùng lúc với người lập di chúc. Nếu cá nhân được chỉ định hưởng di sản đã chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người để lại di sản, hoặc cơ quan, tổ chức được hưởng thừa kế không còn tồn tại vào thời điểm mở thừa kế, phần di chúc đó không còn hiệu lực. Di sản này sẽ quay về chia theo pháp luật.
Người được chỉ định từ chối nhận di sản hoặc không có quyền nhận
- Người thừa kế chủ động từ chối nhận di sản (phù hợp với quy định pháp luật).
- Người thừa kế bị tước quyền trị sự theo Điều 621 Bộ luật Dân sự (ví dụ: có hành vi ngược đãi nghiêm trọng, xâm phạm tính mạng người để lại di sản).
Trường hợp đặc biệt: Người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc
Đây là trường hợp cực kỳ đặc biệt theo Điều 644 Bộ luật Dân sự. Dù di chúc hoàn toàn hợp pháp và người lập di chúc "gạt tên" họ ra, những người sau đây vẫn vẫn được hưởng phần di sản bằng 2/3 suất của một người thừa kế theo pháp luật bao gồm:
- Con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng.
- Con đã thành niên mà không có khả năng lao động.
Do đó có thể thấy di chúc miệng là một giải pháp mang tính nhân văn của pháp luật dành cho các tình huống khẩn cấp. Tuy nhiên, ranh giới giữa "hợp pháp" và "vô hiệu" của di chúc miệng rất mong manh do các điều kiện ràng buộc về người làm chứng và thời gian công chứng (05 ngày). Việc nắm rõ các quy định này giúp bảo vệ quyền lợi chính đáng của gia đình và thực hiện đúng tâm nguyện của người đã khuất.
*Lưu ý: Nội dung tư vấn trên đây chỉ mang tính tham khảo. Tùy từng thời điểm và đối tượng khác nhau mà nội dung tư vấn trên có thể sẽ không còn phù hợp do sự thay đổi của chính sách pháp luật. Mọi thắc mắc, góp ý xin vui lòng liên hệ về email: hi@clead.vn
Quý khách có bất kỳ vấn đề nào cần tư vấn, hãy đặt câu hỏi cho các luật sư để được tư vấn một cách nhanh chóng nhất!
📞 Cần hỗ trợ pháp lý? CLEAD luôn sẵn sàng đồng hành cùng bạn
Nếu bạn đang gặp vướng mắc pháp lý hoặc cần được tư vấn để yên tâm hơn trong hoạt động kinh doanh, đừng ngần ngại liên hệ với CLEAD – Trung Tâm Tư Vấn Pháp Luật trực thuộc Hiệp Hội Thương Mại Điện Tử Việt Nam (VECOM). Chúng tôi luôn ở đây để lắng nghe và hỗ trợ bạn một cách tận tâm, nhanh chóng và chính xác.
Liên hệ CLEAD qua các kênh chính thức:
- Hotline: 0877.111.247
- Văn phòng TP.HCM: Tầng 9, tòa nhà VNO, 124 Điện Biên Phủ, Phường Tân Định, TP.HCM
- Văn phòng Tây Nam Bộ: Đường huyện 53, Khu phố Mỹ Thuận, Phường Nhị Quý (Đối diện VKSND Khu vực 4), Tỉnh Đồng Tháp
- Văn phòng Đà Nẵng: Tầng 2, tòa nhà OCB, 79–81 Nguyễn Sinh Sắc, Phường Hòa Khánh, Thành phố Đà Nẵng
- Website: https://clead.vn/
- Fanpage: https://www.facebook.com/clead.hochiminh
- Zalo OA: https://zalo.me/815492860704951598
CLEAD – Pháp lý chuyên sâu, Giải pháp chuẩn mực.
