Trong quá trình thực hiện quan hệ lao động, người lao động và người sử dụng lao động có thể phát sinh bất đồng về quyền, nghĩa vụ hoặc lợi ích liên quan đến việc làm, tiền lương, bảo hiểm xã hội, kỷ luật lao động, chấm dứt hợp đồng lao động và các vấn đề khác.
Khi các bên không tự thỏa thuận được, tranh chấp lao động có thể phát sinh và được giải quyết theo trình tự, thủ tục do pháp luật quy định. Việc hiểu rõ quy trình hòa giải và khởi kiện giúp người lao động cũng như doanh nghiệp bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình, đồng thời hạn chế các rủi ro pháp lý không đáng có.
1. Phân loại tranh chấp lao động
Theo Điều 179 Bộ luật Lao động 2019, tranh chấp lao động bao gồm:
- Tranh chấp lao động cá nhân: Giữa người lao động với người sử dụng lao động.
- Tranh chấp lao động tập thể về quyền: Liên quan đến việc thực hiện quyền được quy định trong pháp luật lao động, thỏa ước lao động tập thể.
- Tranh chấp lao động tập thể về lợi ích: Liên quan đến yêu cầu thiết lập điều kiện lao động mới.
Trong thực tiễn, tranh chấp lao động thường phát sinh từ các vấn đề sau:
- Tranh chấp về tiền lương, tiền thưởng;
- Tranh chấp về thời giờ làm việc, thời giờ nghỉ ngơi;
- Tranh chấp về bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp;
- Tranh chấp về đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động;
- Tranh chấp về sa thải hoặc xử lý kỷ luật lao động;
- Tranh chấp về bồi thường thiệt hại;
- Tranh chấp về trợ cấp thôi việc, trợ cấp mất việc làm;
- Tranh chấp lao động tập thể.
2. Quy trình hòa giải tranh chấp lao động
Hòa giải là phương thức ưu tiên và bắt buộc trong hầu hết các trường hợp.
2.1. Hòa giải tranh chấp lao động cá nhân
Theo khoản 1 Điều 188 Bộ luật Lao động 2019, tranh chấp lao động cá nhân phải được giải quyết thông qua thủ tục hòa giải của hòa giải viên lao động trước khi yêu cầu Hội đồng trọng tài lao động hoặc Tòa án, trừ các trường hợp sau không bắt buộc:
- Về xử lý kỷ luật lao động dưới hình thức sa thải hoặc đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động.
- Về bồi thường thiệt hại, trợ cấp khi chấm dứt hợp đồng lao động.
- Giữa người giúp việc gia đình với người sử dụng lao động.
- Các trường hợp khác theo quy định.
Thời hiệu: 06 tháng kể từ ngày phát hiện ra hành vi vi phạm (Điều 190).
Trình tự:
- Bên tranh chấp gửi yêu cầu đến cơ quan chuyên môn về lao động thuộc UBND cấp tỉnh/huyện.
- Hòa giải viên lao động phải tiến hành hòa giải trong thời hạn 05 ngày làm việc kể từ khi nhận được yêu cầu.
- Kết quả: Biên bản hòa giải thành (có hiệu lực thi hành) hoặc biên bản hòa giải không thành.
Ví dụ: Anh A làm việc tại công ty X, bị chậm trả lương 3 tháng. Anh A gửi đơn yêu cầu hòa giải viên lao động. Trong 05 ngày, hòa giải viên tổ chức phiên họp. Nếu hai bên thỏa thuận được lịch thanh toán, biên bản hòa giải thành có giá trị thi hành. Nếu không thành, Anh A có quyền khởi kiện Tòa án.
2.2. Hòa giải tranh chấp lao động tập thể
Phải qua hòa giải viên lao động trước khi yêu cầu Hội đồng trọng tài hoặc Tòa án (Điều 191, 195).
Những trường hợp được khởi kiện ngay mà không cần hòa giải
Theo khoản 1 Điều 188 Bộ luật Lao động năm 2019, một số tranh chấp lao động cá nhân được quyền khởi kiện trực tiếp mà không bắt buộc phải qua thủ tục hòa giải.
a) Về xử lý kỷ luật lao động theo hình thức sa thải hoặc về trường hợp bị đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động;
b) Về bồi thường thiệt hại, trợ cấp khi chấm dứt hợp đồng lao động;
c) Giữa người giúp việc gia đình với người sử dụng lao động;
d) Về bảo hiểm xã hội theo quy định của pháp luật về bảo hiểm xã hội, về bảo hiểm y tế theo quy định của pháp luật về bảo hiểm y tế, về bảo hiểm thất nghiệp theo quy định của pháp luật về việc làm, về bảo hiểm tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp theo quy định của pháp luật về an toàn, vệ sinh lao động;
đ) Về bồi thường thiệt hại giữa người lao động với doanh nghiệp, tổ chức đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng;
e) Giữa người lao động thuê lại với người sử dụng lao động thuê lại.
3. Quy trình khởi kiện tại Tòa án
Khi hòa giải không thành, hòa giải viên không tiến hành hòa giải, hoặc một bên không thực hiện biên bản hòa giải thành, các bên có quyền khởi kiện tại Tòa án nhân dân.
Thẩm quyền:
- Tòa án nhân dân cấp huyện: Giải quyết sơ thẩm tranh chấp lao động cá nhân và một số tranh chấp khác.
- Tòa án nhân dân cấp tỉnh: Giải quyết phúc thẩm hoặc một số vụ việc theo quy định.
Thời hiệu khởi kiện: 01 năm kể từ ngày phát hiện hành vi vi phạm (đối với tranh chấp cá nhân).
Hồ sơ khởi kiện bao gồm:
- Đơn khởi kiện (theo mẫu).
- Biên bản hòa giải (nếu có).
- Hợp đồng lao động, bảng lương, chứng cứ liên quan.
- Giấy tờ chứng minh tư cách đương sự.
Tòa án sẽ tiến hành hòa giải trước khi xét xử. Nếu hòa giải thành, lập biên bản hòa giải thành có hiệu lực của quyết định. Nếu không, mở phiên tòa xét xử sơ thẩm.
Ví dụ: Chị B bị sa thải trái pháp luật. Chị B không bắt buộc phải hòa giải mà có thể trực tiếp khởi kiện Tòa án trong thời hạn 01 năm. Tòa án thụ lý, tổ chức hòa giải. Nếu không thành, Tòa án xét xử và có thể buộc công ty nhận lại chị B, bồi thường thiệt hại và trả lương trong thời gian bị sa thải.
4. Người lao động có thể yêu cầu những gì khi khởi kiện?
Tùy từng vụ việc, người lao động có thể yêu cầu:
- Nhận lại làm việc;
- Thanh toán tiền lương còn thiếu;
- Thanh toán tiền làm thêm giờ;
- Hủy quyết định sa thải trái pháp luật;
- Bồi thường thiệt hại;
- Truy đóng bảo hiểm xã hội;
- Trả trợ cấp thôi việc hoặc trợ cấp mất việc làm;
- Các quyền lợi khác theo quy định pháp luật.
Ví dụ: Nếu doanh nghiệp đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động trái pháp luật, người lao động có thể yêu cầu:
- Được nhận trở lại làm việc;
- Được trả tiền lương trong thời gian không được làm việc;
- Được đóng BHXH cho thời gian bị ngừng việc;
- Được bồi thường theo quy định tại Điều 41 Bộ luật Lao động năm 2019.
Lưu ý quan trọng
- Các bên có quyền thương lượng trực tiếp trước khi yêu cầu hòa giải.
- Biên bản hòa giải thành có hiệu lực thi hành như quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền.
- Người lao động được miễn hoặc giảm án phí trong một số trường hợp theo quy định của pháp luật về án phí.
- Khuyến khích các bên sử dụng dịch vụ luật sư hoặc đại diện để bảo vệ quyền lợi tốt nhất.
- Người sử dụng lao động và người lao động phải tôn trọng nguyên tắc tự nguyện, bình đẳng và tuân thủ pháp luật trong quá trình giải quyết (Điều 180 BLLĐ).
Tranh chấp lao động là vấn đề thường gặp trong quá trình sử dụng lao động. Pháp luật hiện hành quy định cơ chế giải quyết tranh chấp theo hướng ưu tiên thương lượng và hòa giải trước khi đưa vụ việc ra Tòa án. Tuy nhiên, đối với một số tranh chấp đặc thù như sa thải hoặc đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động, người lao động có quyền khởi kiện trực tiếp mà không cần hòa giải.
Việc nắm rõ quy trình hòa giải, khởi kiện và thời hiệu yêu cầu giải quyết tranh chấp sẽ giúp người lao động và doanh nghiệp bảo vệ hiệu quả quyền và lợi ích hợp pháp của mình.
*Lưu ý: Nội dung tư vấn trên đây chỉ mang tính tham khảo. Tùy từng thời điểm và đối tượng khác nhau mà nội dung tư vấn trên có thể sẽ không còn phù hợp do sự thay đổi của chính sách pháp luật. Mọi thắc mắc, góp ý xin vui lòng liên hệ về email: hi@clead.vn
Quý khách có bất kỳ vấn đề nào cần tư vấn, hãy đặt câu hỏi cho các luật sư để được tư vấn một cách nhanh chóng nhất!
📞 Cần hỗ trợ pháp lý? CLEAD luôn sẵn sàng đồng hành cùng bạn
Nếu bạn đang gặp vướng mắc pháp lý hoặc cần được tư vấn để yên tâm hơn trong hoạt động kinh doanh, đừng ngần ngại liên hệ với CLEAD – Trung Tâm Tư Vấn Pháp Luật trực thuộc Hiệp Hội Thương Mại Điện Tử Việt Nam (VECOM). Chúng tôi luôn ở đây để lắng nghe và hỗ trợ bạn một cách tận tâm, nhanh chóng và chính xác.
Liên hệ CLEAD qua các kênh chính thức:
- Hotline: 0877.111.247
- Văn phòng TP.HCM: Tầng 9, tòa nhà VNO, 124 Điện Biên Phủ, Phường Tân Định, TP.HCM
- Văn phòng Tây Nam Bộ: Đường huyện 53, Khu phố Mỹ Thuận, Phường Nhị Quý (Đối diện VKSND Khu vực 4), Tỉnh Đồng Tháp
- Văn phòng Đà Nẵng: Tầng 2, tòa nhà OCB, 79–81 Nguyễn Sinh Sắc, Phường Hòa Khánh, Thành phố Đà Nẵng
- Website: https://clead.vn/
- Fanpage: https://www.facebook.com/clead.hochiminh
- Zalo OA: https://zalo.me/815492860704951598
CLEAD – Pháp lý chuyên sâu, Giải pháp chuẩn mực
