Bảo hiểm xã hội (BHXH) bắt buộc là một trong những nghĩa vụ pháp lý quan trọng của người sử dụng lao động khi sử dụng lao động thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc. Doanh nghiệp có trách nhiệm đăng ký tham gia, đóng BHXH đầy đủ, đúng thời hạn và đóng trên tiền lương làm căn cứ đóng theo quy định pháp luật.
Việc doanh nghiệp chậm đóng, đóng không đầy đủ hoặc trốn đóng BHXH không chỉ làm phát sinh nghĩa vụ truy đóng mà còn có thể dẫn đến xử phạt vi phạm hành chính và trong trường hợp nghiêm trọng, người có hành vi vi phạm còn có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự.
Đáng lưu ý, từ ngày 01/7/2025, Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024 đã có hiệu lực và lần đầu tiên quy định tương đối cụ thể về khái niệm chậm đóng và trốn đóng BHXH. Đồng thời, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 283/2026/NĐ-CP, quy định mức xử phạt mới trong lĩnh vực lao động và BHXH, có hiệu lực từ ngày 10/9/2026
1. Doanh nghiệp có nghĩa vụ đóng BHXH cho người lao động như thế nào?
Theo pháp luật về BHXH, người sử dụng lao động có trách nhiệm đăng ký tham gia BHXH bắt buộc cho người lao động thuộc đối tượng tham gia và đóng BHXH theo đúng mức, đúng thời hạn.
Doanh nghiệp không được thỏa thuận với người lao động để thay thế nghĩa vụ đóng BHXH bắt buộc bằng một khoản tiền khác nếu việc thỏa thuận đó làm mất hoặc hạn chế quyền tham gia BHXH bắt buộc của người lao động.
Người sử dụng lao động cũng phải xác định đúng tiền lương làm căn cứ đóng BHXH, bởi việc cố tình đăng ký mức tiền lương thấp hơn mức phải đóng có thể bị xác định là hành vi trốn đóng theo quy định mới.
2. Phân biệt hành vi chậm đóng và trốn đóng bảo hiểm xã hội
Theo Điều 38 Luật Bảo hiểm xã hội 2024, chậm đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc, bảo hiểm thất nghiệp là hành vi của người sử dụng lao động thuộc một trong các trường hợp sau:
Chưa đóng hoặc đóng chưa đầy đủ số tiền phải đóng theo hồ sơ tham gia đã đăng ký kể từ sau ngày đóng chậm nhất theo quy định.
Không đăng ký hoặc đăng ký không đầy đủ số người thuộc diện tham gia trong thời hạn nhất định.
Thuộc trường hợp không bị coi là trốn đóng theo quy định.
Ví dụ: Công ty A đã đăng ký tham gia BHXH cho 50 người lao động và hàng tháng phải đóng tổng cộng 300 triệu đồng. Do khó khăn về dòng tiền, Công ty A không đóng đủ số tiền phải đóng đúng thời hạn nhưng vẫn kê khai đầy đủ người lao động tham gia BHXH. Nếu hành vi của Công ty A đáp ứng các dấu hiệu của chậm đóng và chưa thuộc trường hợp bị xác định là trốn đóng, doanh nghiệp có thể bị xử phạt về hành vi chậm đóng.
Theo Điều 39 Luật Bảo hiểm xã hội 2024 và Nghị định 274/2025/NĐ-CP, trốn đóng là hành vi của người sử dụng lao động nhằm không đóng hoặc đóng không đầy đủ, bao gồm các trường hợp chính:
Không đăng ký hoặc đăng ký không đầy đủ số người phải tham gia sau 60 ngày kể từ ngày hết thời hạn quy định.
Đăng ký tiền lương làm căn cứ đóng thấp hơn quy định.
Không đóng hoặc đóng không đầy đủ số tiền đã đăng ký sau 60 ngày kể từ ngày đóng chậm nhất và đã được cơ quan bảo hiểm xã hội đôn đốc.
Theo quy định tại Nghị định 274/2025/NĐ-CP, nếu doanh nghiệp không khắc phục hành vi chậm đóng trong thời hạn 60 ngày kể từ ngày hết hạn đóng hoặc sau khi nhận văn bản đôn đốc của cơ quan bảo hiểm xã hội, hành vi chậm đóng sẽ chuyển thành hành vi trốn đóng.
Ví dụ Công ty D thực tế trả cho người lao động mức lương 20 triệu đồng/tháng nhưng chỉ đăng ký tiền lương làm căn cứ đóng BHXH ở mức 8 triệu đồng/tháng nhằm giảm số tiền BHXH phải đóng. Nếu hành vi này thuộc trường hợp pháp luật xác định là trốn đóng, doanh nghiệp có thể bị xử phạt theo quy định về trốn đóng BHXH, thay vì chỉ bị xử lý như một trường hợp chậm đóng thông thường.
3. Biện pháp xử lý chung đối với hành vi chậm đóng và trốn đóng
Theo Điều 40 và Điều 41 Luật Bảo hiểm xã hội 2024, người sử dụng lao động có hành vi chậm đóng hoặc trốn đóng phải:
Đóng đủ toàn bộ số tiền bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp còn thiếu.
Nộp thêm số tiền bằng 0,03%/ngày tính trên số tiền chậm đóng hoặc trốn đóng và số ngày chậm đóng hoặc trốn đóng vào quỹ bảo hiểm xã hội, quỹ bảo hiểm thất nghiệp.
Bị xử phạt vi phạm hành chính theo quy định của pháp luật hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu đủ yếu tố cấu thành tội phạm.
Không được xem xét trao tặng danh hiệu thi đua, hình thức khen thưởng.
Ví dụ dễ hiểu:
Công ty A nợ 100 triệu đồng tiền bảo hiểm xã hội trong 30 ngày. Số tiền lãi phải nộp thêm được tính như sau: 0,03% × 100.000.000 đồng × 30 ngày = 900.000 đồng. Công ty A phải nộp đủ 100 triệu đồng gốc cộng với 900.000 đồng lãi.
3. Mức phạt chậm đóng BHXH từ ngày 10/9/2026
Theo Điều 43 Nghị định số 283/2026/NĐ-CP, người sử dụng lao động có hành vi chậm đóng BHXH bắt buộc có thể bị xử phạt theo từng nhóm hành vi.
Đối với hành vi không đăng ký hoặc đăng ký không đầy đủ số người phải tham gia BHXH bắt buộc nhưng thuộc trường hợp không bị coi là trốn đóng, mức phạt được xác định theo số lượng người lao động vi phạm.
Đối với một số hành vi chậm đóng BHXH khác, doanh nghiệp có thể bị phạt từ 12% đến 15% tổng số tiền chậm đóng, nhưng mức phạt tối đa là 75 triệu đồng đối với cá nhân (tối đa 150 triệu đồng đối với tổ chức)
Ví dụ Công ty B có hành vi chậm đóng BHXH với tổng số tiền chậm đóng tại thời điểm lập biên bản là 500 triệu đồng. Nếu hành vi thuộc trường hợp bị xử phạt từ 12% đến 15%, mức phạt tiền được xác định trong khoảng: 500 triệu đồng × 12% = 60 triệu đồng đến 500 triệu đồng × 15% = 75 triệu đồng.
Ngoài khoản tiền phạt, Công ty B vẫn phải đóng đủ số tiền BHXH chậm đóng và Nộp khoản tiền bằng 0,03%/ngày tính trên số tiền BHXH chậm đóng và số ngày chậm đóng vào quỹ BHXH.
6. Mức phạt trốn đóng BHXH từ ngày 10/9/2026
Theo Điều 44 Nghị định số 283/2026/NĐ-CP, hành vi không đăng ký hoặc đăng ký không đầy đủ số người phải tham gia BHXH sau thời hạn luật định, thuộc trường hợp trốn đóng, có thể bị phạt theo số lượng người lao động vi phạm:
Đối với hành vi trốn đóng thuộc nhóm quy định tại khoản 2 Điều 44, mức phạt có thể từ 18% đến 20% tổng số tiền trốn đóng BHXH, nhưng tối đa không quá 75 triệu đồng đối với cá nhân (tối đa 150 triệu đồng đối với tổ chức).
7. Trốn đóng BHXH còn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự
Doanh nghiệp cần phân biệt xử phạt vi phạm hành chính với trách nhiệm hình sự.
Trong trường hợp hành vi trốn đóng BHXH đáp ứng đầy đủ các dấu hiệu cấu thành tội phạm theo Điều 216 Bộ luật Hình sự, người có nghĩa vụ đóng bảo hiểm xã hội mà gian dối hoặc bằng thủ đoạn khác để không đóng hoặc không đóng đầy đủ từ 06 tháng trở lên, đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi này mà còn vi phạm, hoặc thuộc các trường hợp có số tiền lớn, số người lao động nhiều, thì có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Mức phạt đối với cá nhân có thể từ phạt tiền đến phạt tù; đối với pháp nhân thương mại có thể bị phạt tiền lên đến hàng tỷ đồng tùy theo mức độ nghiêm trọng.
Do đó, việc doanh nghiệp cho rằng chỉ cần nộp lại số tiền BHXH còn thiếu là có thể chấm dứt mọi hậu quả pháp lý là không chính xác.
*Lưu ý: Nội dung tư vấn trên đây chỉ mang tính tham khảo. Tùy từng thời điểm và đối tượng khác nhau mà nội dung tư vấn trên có thể sẽ không còn phù hợp do sự thay đổi của chính sách pháp luật. Mọi thắc mắc, góp ý xin vui lòng liên hệ về email: hi@clead.vn
Quý khách có bất kỳ vấn đề nào cần tư vấn, hãy đặt câu hỏi cho các luật sư để được tư vấn một cách nhanh chóng nhất!
📞 Cần hỗ trợ pháp lý? CLEAD luôn sẵn sàng đồng hành cùng bạn
Nếu bạn đang gặp vướng mắc pháp lý hoặc cần được tư vấn để yên tâm hơn trong hoạt động kinh doanh, đừng ngần ngại liên hệ với CLEAD – Trung Tâm Tư Vấn Pháp Luật trực thuộc Hiệp Hội Thương Mại Điện Tử Việt Nam (VECOM). Chúng tôi luôn ở đây để lắng nghe và hỗ trợ bạn một cách tận tâm, nhanh chóng và chính xác.
Liên hệ CLEAD qua các kênh chính thức:
- Hotline: 0877.111.247
- Văn phòng TP.HCM: Tầng 9, tòa nhà VNO, 124 Điện Biên Phủ, Phường Tân Định, TP.HCM
- Văn phòng Tây Nam Bộ: Đường huyện 53, Khu phố Mỹ Thuận, Phường Nhị Quý (Đối diện VKSND Khu vực 4), Tỉnh Đồng Tháp
- Văn phòng Đà Nẵng: Tầng 2, tòa nhà OCB, 79–81 Nguyễn Sinh Sắc, Phường Hòa Khánh, Thành phố Đà Nẵng
- Website: https://clead.vn/
- Fanpage: https://www.facebook.com/clead.hochiminh
- Zalo OA: https://zalo.me/815492860704951598
CLEAD – Pháp lý chuyên sâu, Giải pháp chuẩn mực.
