Trong quá trình quản lý lao động, doanh nghiệp có quyền yêu cầu người lao động tuân thủ nội quy lao động, quy trình làm việc và các quy định hợp pháp tại nơi làm việc. Khi người lao động có hành vi vi phạm, người sử dụng lao động có quyền áp dụng hình thức xử lý kỷ luật lao động theo quy định pháp luật.
Tuy nhiên, doanh nghiệp không được tùy ý phạt hoặc sa thải người lao động. Việc xử lý kỷ luật phải dựa trên hành vi vi phạm, lỗi của người lao động, nội quy lao động và phải tuân thủ đúng trình tự, thủ tục luật định. Nếu doanh nghiệp xử lý không đúng quy trình, quyết định kỷ luật có thể bị xác định là trái pháp luật và doanh nghiệp có thể phải khắc phục hậu quả, thậm chí phát sinh tranh chấp lao động.
1. Các hình thức xử lý kỷ luật lao động
Điều 124 Bộ luật Lao động năm 2019 quy định bốn hình thức xử lý kỷ luật lao động theo mức độ tăng dần:
Khiển trách
Khiển trách là hình thức kỷ luật ở mức độ nhẹ, thường được áp dụng đối với hành vi vi phạm có tính chất và mức độ chưa nghiêm trọng (như đi làm muộn…)
Kéo dài thời hạn nâng lương không quá 06 tháng
Hình thức này có thể được áp dụng trong trường hợp hành vi vi phạm đáp ứng điều kiện theo pháp luật và nội quy lao động. Tuy nhiên doanh nghiệp không được tự ý kéo dài thời hạn nâng lương quá thời hạn mà pháp luật cho phép.
Cách chức
Cách chức được áp dụng đối với người lao động đang giữ chức vụ khi hành vi vi phạm đáp ứng điều kiện áp dụng hình thức kỷ luật này.
Sa thải
Sa thải là hình thức kỷ luật nghiêm khắc nhất và chỉ được áp dụng trong những trường hợp pháp luật cho phép. Doanh nghiệp không được quy định một cách tùy tiện rằng “mọi vi phạm đều có thể bị sa thải”. Hình thức sa thải chỉ được áp dụng trong các trường hợp quy định tại Điều 125 Bộ luật Lao động năm 2019, bao gồm:
- Người lao động có hành vi trộm cắp, tham ô, đánh bạc, cố ý gây thương tích, sử dụng ma túy tại nơi làm việc.
- Người lao động có hành vi tiết lộ bí mật kinh doanh, bí mật công nghệ, xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ của người sử dụng lao động, gây thiệt hại nghiêm trọng hoặc đe dọa gây thiệt hại đặc biệt nghiêm trọng về tài sản, lợi ích của người sử dụng lao động, hoặc quấy rối tình dục tại nơi làm việc được quy định trong nội quy lao động.
- Người lao động bị xử lý kỷ luật kéo dài thời hạn nâng lương hoặc cách chức mà tái phạm trong thời gian chưa xóa kỷ luật.
- Người lao động tự ý bỏ việc 05 ngày cộng dồn trong 1 tháng hoặc 20 ngày cộng dồn trong 1 năm mà không có lý do chính đáng.
Pháp luật nghiêm cấm các hành vi sau khi xử lý kỷ luật lao động (Điều 127 Bộ luật Lao động năm 2019): xâm phạm sức khỏe, danh dự, tính mạng, uy tín, nhân phẩm của người lao động; dùng hình thức phạt tiền hoặc cắt lương thay cho việc xử lý kỷ luật lao động; xử lý kỷ luật đối với hành vi không được quy định trong nội quy lao động.
2. Thời hiệu xử lý kỷ luật lao động
Theo Điều 123 Bộ luật Lao động năm 2019, thời hiệu xử lý kỷ luật lao động là 06 tháng kể từ ngày xảy ra hành vi vi phạm. Trường hợp hành vi vi phạm liên quan trực tiếp đến tài chính, tài sản, tiết lộ bí mật công nghệ hoặc bí mật kinh doanh của người sử dụng lao động thì thời hiệu là 12 tháng. Người sử dụng lao động phải ban hành quyết định xử lý kỷ luật trong thời hạn nêu trên. Nếu hết thời hiệu thì không được xử lý nữa.
3. Nguyên tắc xử lý kỷ luật lao động
Theo Điều 122 Bộ luật Lao động năm 2019, việc xử lý kỷ luật lao động phải tuân thủ các nguyên tắc sau:
Người sử dụng lao động phải chứng minh được lỗi của người lao động.
Phải có sự tham gia của tổ chức đại diện người lao động tại cơ sở mà người lao động đang bị xử lý kỷ luật là thành viên.
Người lao động phải có mặt và có quyền tự bào chữa, nhờ luật sư hoặc tổ chức đại diện người lao động bào chữa; trường hợp người lao động chưa đủ 15 tuổi thì phải có sự tham gia của người đại diện theo pháp luật.
Việc xử lý kỷ luật lao động phải được ghi thành biên bản.
Người sử dụng lao động không được áp dụng nhiều hình thức xử lý kỷ luật lao động đối với một hành vi vi phạm. Khi một người lao động đồng thời có nhiều hành vi vi phạm thì chỉ áp dụng hình thức kỷ luật cao nhất tương ứng với hành vi vi phạm nặng nhất.
Người sử dụng lao động không được xử lý kỷ luật lao động đối với người lao động đang trong thời gian nghỉ ốm đau, điều dưỡng, nghỉ việc được người sử dụng lao động đồng ý, đang bị tạm giữ, tạm giam, đang chờ kết quả điều tra của cơ quan có thẩm quyền đối với một số hành vi quy định tại Điều 125, hoặc lao động nữ mang thai, nghỉ thai sản, người lao động đang nuôi con dưới 12 tháng tuổi (khoản 4 Điều 122 Bộ luật Lao động năm 2019).
Ví dụ: Anh A đi làm muộn 30 phút lần đầu. Công ty chỉ được áp dụng một hình thức (ví dụ khiển trách) theo nội quy. Công ty không được vừa khiển trách vừa kéo dài thời hạn nâng lương cho cùng một lần đi muộn.
4. Quy trình xử lý kỷ luật lao động đúng luật
Trình tự, thủ tục xử lý kỷ luật lao động được quy định tại khoản 6 Điều 122 Bộ luật Lao động năm 2019 và Điều 70 Nghị định số 145/2020/NĐ-CP của Chính phủ (còn hiệu lực). Quy trình gồm các bước cơ bản sau:
Bước 1: Lập biên bản vi phạm hoặc thu thập chứng cứ
Khi phát hiện hành vi vi phạm tại thời điểm xảy ra, người sử dụng lao động lập biên bản vi phạm và thông báo ngay đến tổ chức đại diện người lao động tại cơ sở mà người lao động là thành viên (và người đại diện theo pháp luật nếu người lao động chưa đủ 15 tuổi). Nếu phát hiện sau thời điểm hành vi xảy ra thì người sử dụng lao động phải thu thập chứng cứ để chứng minh lỗi của người lao động.
Bước 2: Thông báo họp xử lý kỷ luật
Trong thời hiệu xử lý, người sử dụng lao động phải gửi thông báo bằng văn bản ít nhất 05 ngày làm việc trước ngày họp đến các thành phần bắt buộc tham dự (tổ chức đại diện người lao động tại cơ sở, người lao động, luật sư hoặc tổ chức đại diện bào chữa nếu có, người đại diện theo pháp luật nếu thuộc trường hợp). Thông báo phải ghi rõ nội dung, thời gian, địa điểm họp, họ tên người bị xử lý và hành vi vi phạm.
Bước 3: Tổ chức cuộc họp xử lý kỷ luật
Cuộc họp phải bảo đảm người lao động được trình bày ý kiến, tự bào chữa hoặc nhờ người khác bào chữa. Nội dung cuộc họp phải được lập thành biên bản, thông qua trước khi kết thúc và có chữ ký của các thành phần tham dự. Nếu có người không ký thì người ghi biên bản phải ghi rõ họ tên và lý do.
Bước 4: Ban hành quyết định xử lý kỷ luật
Người có thẩm quyền ban hành quyết định xử lý kỷ luật lao động bằng văn bản trong thời hiệu quy định. Quyết định phải gửi đến các thành phần đã tham dự họp và người lao động.
Doanh nghiệp cũng cần lưu ý rằng pháp luật lao động không cho phép người sử dụng lao động dùng hình thức phạt tiền hoặc cắt lương thay việc xử lý kỷ luật lao động.
Doanh nghiệp cần phân biệt rõ giữa:
- Xử lý kỷ luật lao động; và
- Trách nhiệm vật chất, bồi thường thiệt hại.
Hai vấn đề này có thể có căn cứ và mục đích pháp lý khác nhau.
Ví dụ, nhân viên làm mất tài sản của công ty có thể phát sinh trách nhiệm bồi thường nếu đáp ứng điều kiện pháp luật. Tuy nhiên, doanh nghiệp không được đơn giản tuyên bố: “Mất tài sản thì phạt 2 triệu đồng vào lương” nếu không có căn cứ pháp luật.
5. Xóa kỷ luật và giảm thời hạn chấp hành
Theo Điều 126 Bộ luật Lao động năm 2019, người lao động bị khiển trách sau 03 tháng, bị kéo dài thời hạn nâng lương sau 06 tháng, hoặc bị cách chức sau 03 năm kể từ ngày bị xử lý, nếu không tiếp tục vi phạm thì đương nhiên được xóa kỷ luật. Đối với hình thức kéo dài thời hạn nâng lương, nếu người lao động đã chấp hành được một nửa thời hạn và có tiến bộ thì người sử dụng lao động có thể xem xét giảm thời hạn.
*Lưu ý: Nội dung tư vấn trên đây chỉ mang tính tham khảo. Tùy từng thời điểm và đối tượng khác nhau mà nội dung tư vấn trên có thể sẽ không còn phù hợp do sự thay đổi của chính sách pháp luật. Mọi thắc mắc, góp ý xin vui lòng liên hệ về email: hi@clead.vn
Quý khách có bất kỳ vấn đề nào cần tư vấn, hãy đặt câu hỏi cho các luật sư để được tư vấn một cách nhanh chóng nhất!
📞 Cần hỗ trợ pháp lý? CLEAD luôn sẵn sàng đồng hành cùng bạn
Nếu bạn đang gặp vướng mắc pháp lý hoặc cần được tư vấn để yên tâm hơn trong hoạt động kinh doanh, đừng ngần ngại liên hệ với CLEAD – Trung Tâm Tư Vấn Pháp Luật trực thuộc Hiệp Hội Thương Mại Điện Tử Việt Nam (VECOM). Chúng tôi luôn ở đây để lắng nghe và hỗ trợ bạn một cách tận tâm, nhanh chóng và chính xác.
Liên hệ CLEAD qua các kênh chính thức:
- Hotline: 0798.468.579
- Văn phòng TP.HCM: Tầng 9, tòa nhà VNO, 124 Điện Biên Phủ, Phường Tân Định, TP.HCM
- Văn phòng Tây Nam Bộ: Đường huyện 53, Khu phố Mỹ Thuận, Phường Nhị Quý (Đối diện VKSND Khu vực 4), Tỉnh Đồng Tháp
- Văn phòng Đà Nẵng: Tầng 2, tòa nhà OCB, 79–81 Nguyễn Sinh Sắc, Phường Hòa Khánh, Thành phố Đà Nẵng
- Website: https://clead.vn/
- Fanpage: https://www.facebook.com/clead.hochiminh
- Zalo OA: https://zalo.me/815492860704951598
CLEAD – Pháp lý chuyên sâu, Giải pháp chuẩn mực.